Het aantal zelfstandigen dat langdurig uitvalt door burn-out en depressie is in zes jaar tijd bijna verdubbeld. En ook het totaalaantal langdurig arbeidsongeschikte zelfstandigen stijgt sterk. Sterker dan de algemene trend. De nieuwe cijfers van het RIZIV tonen hoe mentale druk steeds zwaarder weegt op de gezondheid van ondernemers en hun zaak. “Er zijn een brede waaier aan effectieve maatregelen nodig, want de druk op ondernemers zal enkel verder verhogen, mede door bijvoorbeeld de gevolgen van het conflict in het Midden-Oosten.”

“In zes jaar tijd steeg het aantal zelfstandigen dat langdurig uitvalt door psychische stoornissen van 6.005 in 2018 naar 10.223 in 2024, een toename met ruim 70%. Vandaag zit meer dan één op vijf langdurig zieke zelfstandigen thuis door burn-out of depressie. Daarmee is de problematiek procentueel gezien iets groter dan bij werknemers. Het grote verschil zit in de gevolgen: bij zelfstandigen heeft uitval meteen financiële impact op de onderneming zelf. Vaste kosten lopen door, inkomsten vallen stil en er is vaak niemand die kan overnemen. Elke langdurig zieke zelfstandige is dus ook mogelijks een onderneming in moeilijkheden.”

-Bart Buysse, gedelegeerd bestuurder van UNIZO

Mentale problemen bij zelfstandigen 

Wanneer zelfstandigen ziek worden, zetten ze hun zaak op één. Ze willen zo snel mogelijk weer aan het werk gaan, met grote kans op herval. En ze blijven vaak te lang doorgaan en wachten te lang om hulp te zoeken.

“Uit onderzoek blijkt dat financiële druk rechtstreeks doorweegt op het mentaal welzijn van ondernemers. En die financiële druk is vandaag reëel. 50% van de ondernemers ervaart continu geldzorgen, bij driekwart van die groep weegt dat sterk op hun mentale ruimte. In onze KMO-barometer gaf één op vijf kmo’s aan te vrezen dat die zijn facturen niet kan betalen en 34 procent van de kmo’s voelt (zware) druk op hun rendabiliteit. En daar komt binnenkort nu nog een extra schok bovenop. Het conflict in het Midden-Oosten zal de kosten verder doen stijgen en het ondernemerslandschap nog sterker onder druk zetten.”

-Bart Buysse

Zelfstandigen missen vaak de ondersteuning en advisering over gezondheidsproblemen die werknemers wel rond zich hebben bijvoorbeeld via de externe preventiedienst en hun arbeidsarts. Dat maakt dat er bij zelfstandigen minder vaak tijdig kan worden ingegrepen door bv. het werk  of de taken (tijdelijk) aan te passen, wat de kans op langdurige uitval vergroot.

Langdurige uitval stijgt stevig

In december 2024 waren 35.445 zelfstandigen langer dan een jaar arbeidsongeschikt, tegenover 29.463 in 2022. De stijging bij zelfstandigen is zo duidelijk hoger dan de algemene trend. Waar het totaal aantal langdurig zieken in België met 17% toenam, stijgt dat bij zelfstandigen met meer dan 20%. Extra zorgwekkend is dat steeds vaker jongere ondernemers uitvallen. De sterkste stijging zit bij de groep van 30-34 jaar en 35-39 jaar met respectievelijk +107% en +105%.

Steeds meer zelfstandigen proberen om tijdens hun ziekte toch actief te blijven. In 2024 ging het om 12.099 zelfstandigen die een toegelaten activiteit uitoefenden, tegenover 6.459 in 2018. 

“Zelfstandigen willen hun onderneming niet loslaten. Zelfs tijdens ziekte blijven ze zoeken naar manieren om actief te blijven. Dat engagement is bewonderenswaardig, maar het legt ook het probleem bloot. Veel zelfstandigen hervatten te snel, uit noodzaak voor hun zaak. Dat lijkt een oplossing op korte termijn, maar zorgt er helaas vaak voor dat ze nadien opnieuw uitvallen.”

Vandaag wachten zelfstandigen te lang om hulp te zoeken uit angst voor het voortbestaan van hun onderneming:

“Volledig stoppen betekent vaak ook inkomsten weg, klanten kwijt, zaak onder druk. Dat houdt mensen tegen om tijdig gas terug te nemen. We pleiten daarom voor een systeem van deeltijdse arbeidsongeschiktheid, waarbij zelfstandigen hun activiteiten tijdelijk kunnen verminderen zonder volledig te moeten stoppen. Zo vermijd je dat mensen volledig uitvallen en vergroot je de kans op duurzaam herstel.”

Wat vraagt UNIZO? 

-Maak ondernemen werkbaar
In de eerste plaats moet er natuurlijk gewerkt worden aan maatregelen die het makkelijker en minder mentaal uitputtend maken om te ondernemen. Druk is er niet enkel door het werk zelf, maar vooral door alles errond: administratie, regels, verplichtingen die blijven groeien. Wie uitval wil vermijden, moet daar beginnen.

-Voorzie gerichte en toegankelijke begeleiding op maat van zelfstandige ondernemers
Zodra het moeilijk wordt, staat een zelfstandige er vaak alleen voor. Begeleiding  door de terug naar werk coördinator, een adviserend arts of het ziekenfonds moet beter aansluiten bij de realiteit van zelfstandigen, met ondersteuning die vertrekt vanuit hun situatie en hun zaak. Door erkenning te tonen voor het feit dat ook het voortbestaan van de onderneming in gevaar kan zijn en te polsen of de zelfstandige daarbij geholpen kan worden, zal de zelfstandige zich meer kunnen focussen op zijn eigen herstel.

-Voer deeltijdse arbeidsongeschiktheid in
Vandaag is het werken of volledig stoppen. Met deeltijdse arbeidsongeschiktheid kunnen ondernemers tijdelijk terugschakelen, op adem komen en toch actief blijven. Dat verkleint de kans op volledige uitval en maakt herstel realistischer. 

-Investeer in preventie via een gezondheidsbudget
Wachten tot iemand uitvalt, is geen goede manier van aanpak. Zelfstandigen hebben nood aan tools en middelen om eerder in te grijpen. Met een gezondheidsbudget kunnen ze investeren in hun mentale en fysieke welzijn, op een manier die bij hen past. Denk aan coaching, begeleiding of andere vormen van ondersteuning die hen sterker maken voor het misloopt. Dit wordt gefinancierd via het sociaal statuut van de zelfstandige, maar we rekenen op terugverdieneffecten. 

-Doorbreek het taboe en wacht niet te lang
Veel ondernemers blijven te lang doorgaan. Uit trots, uit verantwoordelijkheidsgevoel, of omdat ze niet weten waar ze terechtkunnen. Dat patroon moet doorbroken worden. Hulp zoeken is geen teken van zwakte, maar van gezond ondernemerschap. Hoe sneller die stap gezet wordt, hoe groter de kans dat zowel de ondernemer als de zaak overeind blijft.