Het aantal zelfstandigen dat langdurig uitvalt door burn-out en depressie is in zes jaar tijd bijna verdubbeld. En ook het totaalaantal langdurig arbeidsongeschikte zelfstandigen stijgt sterk. Sterker dan de algemene trend. De nieuwe cijfers van het RIZIV tonen hoe mentale druk steeds zwaarder weegt op de gezondheid van ondernemers en hun zaak. “Er is een brede waaier aan effectieve maatregelen nodig, want de druk op ondernemers zal enkel verder verhogen, mede door bijvoorbeeld de gevolgen van het conflict in het Midden-Oosten.”

 “In zes jaar tijd steeg het aantal zelfstandigen dat langdurig uitvalt door psychische stoornissen van 6.005 in 2018 naar 10.223 in 2024, een toename met ruim 70%. Vandaag zit meer dan één op vijf langdurig zieke zelfstandigen thuis door burn-out of depressie. Daarmee is de problematiek procentueel gezien iets groter dan bij werknemers. Het grote verschil zit in de gevolgen: bij zelfstandigen heeft uitval meteen financiële impact op de onderneming zelf. Vaste kosten lopen door, inkomsten vallen stil en er is vaak niemand die kan overnemen. Elke langdurig zieke zelfstandige is dus ook mogelijks een onderneming in moeilijkheden,” Jos Vermeiren, gedelegeerd bestuurder van UNIZO Oost-Vlaanderen. 

Mentale problemen bij zelfstandigen

Wanneer zelfstandigen ziek worden, zetten ze hun zaak op één. Ze willen zo snel mogelijk weer aan het werk gaan, met grote kans op herval. Ze blijven vaak te lang doorgaan en wachten te lang om hulp te zoeken.

 “Uit onderzoek blijkt dat financiële druk rechtstreeks doorweegt op het mentaal welzijn van ondernemers. En die financiële druk is vandaag reëel. 50% van de ondernemers ervaart continu geldzorgen, bij driekwart van die groep weegt dat sterk op hun mentale ruimte. In onze KMO-barometer gaf één op vijf kmo’s aan te vrezen dat die zijn facturen niet kan betalen en 34% van de kmo’s voelt (zware) druk op hun rendabiliteit. En daar komt nu nog een extra schok bovenop, want het conflict in het Midden-Oosten zal de kosten verder doen stijgen en het ondernemerslandschap nog sterker onder druk zetten,” aldus Jos Vermeiren.

Zelfstandigen missen vaak ondersteuning en advies over gezondheidsproblemen die werknemers wel rond zich hebben, bijvoorbeeld via de externe preventiedienst en hun arbeidsarts. Dat maakt dat er bij zelfstandigen minder vaak tijdig kan worden ingegrepen door bv. het werk of de taken (tijdelijk) aan te passen, wat de kans op langdurige uitval vergroot.

Langdurige uitval stijgt stevig

In december 2024 waren 35.445 zelfstandigen langer dan een jaar arbeidsongeschikt, tegenover 29.463 in 2022. De stijging bij zelfstandigen is duidelijk hoger dan de algemene trend. Waar het totaal aantal langdurig zieken in België met 17% toenam, stijgt dat bij zelfstandigen met meer dan 20%. Extra zorgwekkend is dat steeds vaker jongere ondernemers uitvallen. De sterkste stijging zit bij de groep van 30-34 jaar en 35-39 jaar met respectievelijk +107% en +105%.

Steeds meer zelfstandigen proberen om tijdens hun ziekte toch actief te blijven. In 2024 ging het om 12.099 zelfstandigen die een toegelaten activiteit uitoefenden, tegenover 6.459 in 2018.

“Zelfstandigen willen hun onderneming niet loslaten. Zelfs tijdens ziekte blijven ze zoeken naar manieren om actief te blijven. Dat engagement is bewonderenswaardig, maar het legt ook het probleem bloot. Veel zelfstandigen hervatten te snel, uit noodzaak voor hun zaak. Dat lijkt een oplossing op korte termijn, maar zorgt er helaas vaak voor dat ze nadien opnieuw uitvallen.”

Vandaag wachten zelfstandigen te lang om hulp te zoeken uit angst voor het voortbestaan van hun onderneming:

 “Volledig stoppen betekent vaak ook inkomsten weg, klanten kwijt, zaak onder druk. Dat houdt mensen tegen om tijdig gas terug te nemen. We pleiten daarom voor een systeem van deeltijdse arbeidsongeschiktheid, waarbij zelfstandigen hun activiteiten tijdelijk kunnen verminderen zonder volledig te moeten stoppen. Zo vermijd je dat mensen volledig uitvallen en vergroot je de kans op duurzaam herstel,” aldus Jos Vermeiren, gedelegeerd bestuurder van UNIZO Oost-Vlaanderen. “Aan ondernemers die door een moeilijke periode gaan of bij zichzelf signalen van burn-out of depressie herkennen, zeg ik: Wacht niet te lang om hulp te zoeken. Je staat er niet alleen voor. Aarzel dan niet om hulp te zoeken. Je netwerk is goud waard. Je vindt er kennis en know-how, maar vooral gelijkgezinden. UNIZO is zo een netwerk. Bij ons vinden ondernemers elkaar, en kunnen ze ook aankloppen als ze nood hebben aan een zakelijk klankbord in een één-op-één begeleiding,”

Wat vraagt UNIZO aan de beleidsmakers?

Maak ondernemen werkbaar
In de eerste plaats moet er natuurlijk gewerkt worden aan maatregelen die het makkelijker en minder mentaal uitputtend maken om te ondernemen. Druk is er niet enkel door het werk zelf, maar vooral door alles errond: administratie, regels, verplichtingen die blijven groeien. Wie uitval wil vermijden, moet daar beginnen.

Voorzie gerichte en toegankelijke begeleiding op maat van zelfstandige ondernemers
Zodra het moeilijk wordt, staat een zelfstandige er vaak alleen voor. Begeleiding door de terug-naar-werk-coördinator, een adviserend arts of het ziekenfonds moet beter aansluiten bij de realiteit van zelfstandigen, met ondersteuning die vertrekt vanuit hun situatie en hun zaak. Door erkenning te tonen voor het feit dat ook het voortbestaan van de onderneming in gevaar kan zijn en te polsen of de zelfstandige daarbij geholpen kan worden, zal de zelfstandige zich meer kunnen focussen op het eigen herstel.

Voer deeltijdse arbeidsongeschiktheid in
Vandaag is het werken of volledig stoppen. Met deeltijdse arbeidsongeschiktheid kunnen ondernemers tijdelijk terugschakelen, op adem komen en toch actief blijven. Dat verkleint de kans op volledige uitval en maakt herstel realistischer.

Investeer in preventie via een gezondheidsbudget
Wachten tot iemand uitvalt, is geen goede aanpak. Zelfstandigen hebben nood aan tools en middelen om eerder in te grijpen. Met een gezondheidsbudget kunnen ze investeren in hun mentale en fysieke welzijn, op een manier die bij hen past. Denk aan coaching, begeleiding of andere vormen van ondersteuning die hen sterker maken voor het misloopt. Dit wordt gefinancierd via het sociaal statuut van de zelfstandige, maar we rekenen op terugverdieneffecten.

Doorbreek het taboe en wacht niet te lang
Veel ondernemers blijven te lang doorgaan. Uit trots, uit verantwoordelijkheidsgevoel, of omdat ze niet weten waar ze terechtkunnen. Dat patroon moet worden doorbroken. Hulp zoeken is geen teken van zwakte, maar van gezond ondernemerschap. Hoe sneller die stap gezet wordt, hoe groter de kans dat zowel de ondernemer als de zaak overeind blijft.

Ondernemers stappen er vaak in alsof hun eigen energie onuitputtelijk is, maar dat geldt voor niemand.

Eric Hermans van The Next Level helpt ondernemers als het wringt

Eric Hermans en zijn partner Lieve Moens coachen ondernemers naar hun next level, zowel in de zaak als op persoonlijk vlak. In hun praktijk The Next Level in Dendermonde komen ze vaak in contact met ondernemers die hun motivatie kwijt zijn of die zich opgebrand voelen. Zij gaan samen met hen op zoek naar manieren om alles te laten passen, niet enkel bedrijfsmatig, maar ook in het leven. 

Eric: “Onze benadering gaat echt wel diep. We zoeken de energielekken en daarin kennen we geen grenzen. Een burn-out heeft zelden één oorzaak. We onderzoeken het professionele, de relatie, de persoon…”

We stellen vast dat ondernemers vaker dan werknemers last hebben van burn-out of depressie. Merk jij dat ook? 

Eric: “Ik zie inderdaad een stijgende lijn van burn-out of depressieve klachten in mijn praktijk. Opvallend vaak bij jongere ondernemers. Ik vind dat op een manier wel schrijnend. Ze vertellen me dat hun motivatie weg is. Dat ze niet direct weten hoe dat komt. Want ja, ze hebben gekozen voor hun onderneming en ze doen toch wat ze graag doen?

Ze zien de dingen zwart. Vaak loopt de zaak niet zo goed en soms is het gewoon te veel. De reactie van veel ondernemers is dan om nog harder te gaan werken. In de eerste plaats zorgen ze voor hun medewerkers. Maar op een bepaald moment is de buffer op, zowel financieel, fysiek als mentaal. Ondernemers stappen er vaak in alsof hun eigen energie onuitputtelijk is, maar dat geldt voor niemand. Hun beroep is hun passie en het wordt het allerbelangrijkste in hun leven. Als dat begint te wringen, is er niets meer. En zo tuimelen ze in een depressie.”

Welke factoren zijn volgens jou het meest stresserend? 

Eric: “Momenteel zie ik toch dat de enorme veranderingen heel veel druk zetten. Denk aan de geopolitieke spanningen of de opkomst van AI. Er zijn ook veel verplichtingen en regels die vanuit de overheid worden opgelegd. Ondernemers moeten zo veel doen en weten, wat bijkomende stress geeft. En dan speelt het verantwoordelijkheidsgevoel dat hen typeert een rol. Zij beschermen hun bedrijf en hun mensen maar incasseren zelf heel veel klappen. Daaraan gaan ze soms onderdoor.”

Wat kan jij aan ondernemers aanraden als zij met burn-out of depressie worstelen?

Eric: “In ons werk zien wij regelmatig dat mensen iets te laat een beroep doen op ons. Ik wens ondernemers dus tijdig iemand toe die hen perspectief geeft. Er is een heel belangrijk alarmsignaal dat aangeeft dat je hulp moet zoeken: als je merkt dat je blijft piekeren en als dat slaap begint te kosten. Ik wil echt benadrukken dat je er niet alleen voor staat. Veel ondernemers hebben het gevoel dat ze alles moeten kunnen en weten en doen, maar je kan je echt laten helpen. Alleen al het feit dat iemand je hoort en ziet, maakt een wereld van verschil.”

Zijn er zaken die de overheid kan doen om depressie, burn-out en langdurige uitval bij ondernemers te voorkomen of draaglijker te maken? 

Eric: “Er zijn zeer uitgebreide maatregelen voor werknemers vanuit de overheid, maar er is geen vangnet voor ondernemers. Wat moeten zij doen als ze het niet meer aankunnen? Hun bedrijf laten ten onder gaan? Ze kunnen het niet loslaten. Er zijn vandaag geen manieren om dat op te vangen. Ondernemers moeten het zelf uitzoeken en oplossen. 

Voor mij is het een uitnodiging naar de ondernemer en naar het beleid toe. Aan de ondernemer zeg ik, het is niet omdat je zelfstandig hebt dat je daarom alles alleen moet doen.

Aan de politiek vraag ik om ondernemers te zien als mensen. Het zijn mensen die niet de eindeloze middelen hebben om alle uitdagingen aan te gaan. Erken dat het soms moeilijk is. Heb respect voor de uitdagingen en de initiatieven die ondernemers nemen. Zoals we dat wel doen voor werknemers. Behandel ondernemers op menselijk vlak iets meer gelijk aan werknemers. Dat ze zich niet zo veel moeten verantwoorden. 

Een heel concrete maatregel zou kunnen zijn om deeltijdse arbeidsongeschiktheid in te voeren. Laat mensen werken en herstellen tegelijk. Te vroeg weer volledig aan de slag gaan, werkt contraproductief. In veel situaties zou deze maatregel echt kunnen helpen.”

Zie jij ook elementen in het ondernemerschap die mensen net kunnen helpen om een moeilijke periode te boven te komen? 

Eric: “Het ondernemerschap geeft je eigenlijk ook de ruimte om voor jezelf te kiezen en je leven niet 100% te laten dirigeren door het werk. Werknemers krijgen heel wat opleidingen een initiatieven voor hun persoonlijke ontwikkeling aangeboden. Laat ondernemers daar ook mee aan de slag gaan. Ga een half uurtje wandelen terwijl je medewerkers aan het werk zijn. Experimenteer met meditatie. Ondernemen geeft je mogelijkheid om zelf ‘zuurstofmomentjes’ in te plannen, waardoor je er weer beter tegen kan.”

Gek genoeg is die moeilijke periode van zes maanden niet te zien in mijn cijfers

Juwelenontwerpster Fien Demuynck vertelt hoe een periode met persoonlijke tegenslagen haar heeft geholpen om de zaken scherp te stellen.

Juwelenontwerpster Fien Demuynck uit Gent werd dit jaar uitgeroepen tot Strafste Onderneemster van Oost-Vlaanderen. Ze maakte de opmerkelijke switch van marketeer in loondienst naar zelfstandige goudsmid en heeft zeker geen spijt van die keuze. Toch kende ze ook een moeilijkere periode, die vooral aan persoonlijke tegenslagen te wijten was. En ook dan moet de zaak blijven draaien. We vroegen aan Fien hoe ze dat heeft klaargespeeld. 

Je zaak doet het goed, maar jij hebt ook een moeilijke periode met persoonlijke tegenslagen doorworsteld. Hoe ben je daar doorgeraakt? 

Fien: “Ik heb hard aan mezelf gewerkt en hulp gezocht. Dus dankzij therapie, medicatie en intensief sporten is het gelukt. Uiteindelijk heb ik zelfs deelgenomen aan de Marathon des Sables. Ondanks het afzien heb ik daar heel goede herinneringen aan. Ik kan het iedereen aanraden, al besef ik dat het intensief sporten misschien niet voor iedereen is weggelegd (lacht).”

Vaak zetten zelfstandigen hun zaak op de eerste plaats, ten koste van hun (mentale) gezondheid of gezin. Wat zou jij aanraden aan ondernemers die met burn-out, depressie, of langdurige ziekte worstelen? 

Fien: “Het gaat in tegen je intuïtie en het is supermoeilijk, maar zet je zaak en je bankrekening eventjes niet op de eerste plaats. Dat is niet evident. Ik ben ook blijven doorwerken en blijven presteren, maar eigenlijk vertraagt dat net je herstel. Als ik nog in dienstverband had gewerkt, dan was ik zeker een tijdje volledig buiten strijd geweest, maar ik was zelfstandig en ik ben doorgegaan. 

Mijn klanten hebben er niet veel onder geleden, maar ik heb wel gezien hoe ik steken heb laten vallen achter de schermen. Terwijl ik mijn zaak draaiende hield, probeerde ik ook mijn kinderen te sparen. Zij hebben niet gezien hoe zwaar het is geweest. Maar hoe hard je ook je best doet, toch voel je jezelf op veel vlakken tekortschieten. 

Gek genoeg is die moeilijke periode van zes maanden niet te zien in mijn cijfers. Puur zakelijk lijkt het alsof er niets aan de hand was. In mijn geval was het werk zelf trouwens niet het probleem. Ik haal veel energie uit wat ik doe, vooral uit de workshops die ik geef. Hoe slecht het ook ging, dat heb ik wel verdergezet. 

Ik kon helaas niet mijn werk deels on hold zetten. Als ik workshops wilde geven, moest ik volledig wel blijven werken. Ook een verzekering gewaarborgd inkomen heeft me niet geholpen. Voor die verzekering is het ook volledig aan of uit. Terwijl ik eigenlijk liever deels had gewerkt en deels had ‘gerust’.” 

Wat is er volgens jou het meest stresserend? 

Fien: “Mijn stress zat niet in mijn onderneming, maar elders. Ik was op dat moment twee jaar bezig. Mijn bedrijf begon goed te draaien. Ik was ‘vertrokken’ en alles begon goed te lopen. Toen moest ik plots stoppen en stilstaan. Net dan moest mijn zaak op een lager pitje. 

Als eenmanszaak, ben je je zaak. Ik ben mijn bedrijf. Dat is mijn grootste, absolute sterkte. Maar als het slecht gaat, is er niemand anders die dat kan overnemen. Er is geen vangnet, dat is stresserend. Dat maakt mij wel bang: als er iets gebeurt, dan moet ik het ook zelf oplossen. Voor mezelf en mijn kinderen. Ik ben alleenstaande mama. Ik moet er staan voor mijn gezin.

Die moeilijke periode heeft voor mij wel zaken scherp gesteld: mijn kinderen gaan voor op het werk. Ik hou enorm van mijn job, maar ik ben in de eerste plaats mama. De weken dat mijn kinderen hier zijn, gaan zij voor. Ik zie nu echt wel wat het belangrijkste is in het leven.” 

Zijn er zaken die de overheid kan doen om depressie, burn-out of langdurige ziekte te voorkomen of om die periodes te overbruggen? 

Fien: “Deeltijdse arbeidsongeschiktheid! Als dat systeem er was geweest, dan had dat een wereld van verschil gemaakt voor mij. Dat zou heel veel stress gespaard hebben. Door een goede combinatie van bezigheid en rust kan je sneller herstellen. De zaak kan blijven bestaan… Want hoe zwaar het ook is, werken geeft je een waarde in de maatschappij en dat kan net helpen bij je herstel.

Ik had veel vragen: wat mag je nog doen als je arbeidsongeschikt bent? Mag je dan online nog iets verkopen? Mag je nog actief zijn op sociale media? Ik wist het niet. En net daarom ben ik niet op non-actief gegaan. Ik wilde mijn bedrijf niet laten verdwijnen.”

Zijn er elementen in het ondernemerschap die net kunnen helpen om een moeilijke periode te boven te komen? 

Fien: “Sowieso! Als ondernemer doe je wat je graag doet. Terwijl veel mensen in een vaste job misschien gewoon blijven uit gemak. Ik heb nu veel meer plezier in mijn job dan vroeger. Ik heb echt gevonden wat ik graag doe. Ik maak mensen gelukkig met mijn creaties. Dat is zo veel waard. Dat geeft mij plezier en dat straal je uit. Eigenlijk is dat bijna de beste preventie voor stress en burn-out. 

Door wat ik heb meegemaakt, kijk ik ook anders naar mijn bedrijf. Het bedrijf geeft me ruimte om leuke dingen te doen. Het bedrijf dient mij, en niet omgekeerd. Soms denk ik: ‘hé, het is maar werk.’ De rekeningen moeten worden betaald, maar het moet niet altijd een topmaand zijn. Ik amuseer mij. Laten we allemaal maar een beetje meer op die manier naar onze job kijken. Met die mindset kan je veel incasseren. 

Er zijn zo veel mensen die blijven doorgaan en in een depressie of burn-out zitten zonder dat ze het doorhebben of willen toegeven. Ik wens hen toe dat ze dat vroeg genoeg inzien en dan even remmen om nadien beter verder te kunnen.”