Niemand doet slechter in Europa: België sluit de deur voor kmo’s bij overheidsopdrachten

De Belgische overheid koopt elk jaar voor tientallen miljarden aan diensten, werken en producten. Een gigantische markt, gefinancierd met belastinggeld, maar amper toegankelijk voor kmo’s. Meer nog, geen enkele Europese lidstaat scoort zo slecht als België. Slechts 31% van de opdrachten wordt volgens Europese cijfers aan een kmo gegund, terwijl zij 99% van de ondernemingen uitmaken en 70% van de private jobs dragen. “Voor veel ondernemers voelt een overheidsopdracht als een toneelstuk waarvan de cast al lang gekozen is. Complexe procedures, zware administratie, selecties op maat van grote bedrijven en raamcontracten die vier jaar lang op slot zitten. Het systeem is zogezegd open, maar in werkelijkheid gesloten. Zo duwt de overheid haar eigen (lokale) economie in de coulissen.”

“Overheidsopdrachten zijn krachtige instrumenten waarmee de overheid haar economie kan sturen. Overheden zeggen dat kmo’s hier kans op maken, maar wie een bestek opent, merkt meteen dat het quasi onmogelijk is om echt mee te doen. De papierberg is enorm, de regels zijn ingewikkeld, bijna alle risico’s liggen bij de ondernemer en grote bedrijven krijgen voorrang door gunningen op de laagste prijs. Dan haakt de gemiddelde kmo gewoon af. En dat is een probleem, want zo mist de overheid concurrentie, kwaliteit en lokale bedrijven die het verschil maken. Op deze manier creëer je geen eerlijke markt, maar een beperkt clubje dat het merendeel van de opdrachten binnenhaalt die worden betaald met belastinggeld. Elke ondernemer zou een eerlijke kans moeten krijgen om deel te nemen aan deze opdrachten. Zo niet is dit een gemiste kans voor onze lokale economie.”

• Bart Buysse, gedelegeerd bestuurder van UNIZO

De kloof tussen beleid en praktijk

Onze recente UNIZO-bevraging blijkt dat 80 procent van de kmo’s die ooit al deelnamen aan een overheidsopdracht drempels ervaarde. Vooral de complexiteit van procedures, de belachelijke administratieve stapel, de bevoordeling van grote bedrijven en de strenge selectiecriteria, gebrek aan transparantie en te lange betaaltermijnen vormen torenhoge obstakels. 

De stille uitsluiting: hoe bestekken en raamcontracten de markt vernauwen

Het nieuwe UNIZO-dossier maakt duidelijk waar het voor veel ondernemers misloopt. Steeds meer overheidsopdrachten zitten vol ingewikkelde juridische taal. Bestekken worden niet meer geschreven vanuit gezond verstand, maar vanuit angst om fouten te maken. Daardoor worden ze vaak opgesteld door externe juristen. Het gevolg: teksten waar een doorsnee ondernemer geen weg in vindt.

Daarbovenop is het aantal grote raamcontracten de laatste jaren ontploft. Dat zijn gigantische contracten waar kleine bedrijven simpelweg niet aan kunnen beginnen: te groot, te complex, te veel verplichtingen, te veel terrein dat je moet dekken. Lokale besturen sluiten zich er massaal bij aan, waardoor ze nog zelden zelf een opdracht uitschrijven. Het resultaat? Lokale ondernemers krijgen niet eens meer de kans om mee te dingen in hun eigen buurt.

“Zo schuift alles richting dezelfde grote spelers. Dan krijg je minder concurrentie, minder innovatie en uiteindelijk minder diversiteit en kwaliteit voor de overheid zelf. Ook de contractvoorwaarden zelf zijn vaak onwerkbaar. Prijzen mogen niet aangepast worden wanneer kosten stijgen, boetes zijn zwaar en elke fout, hoe klein ook, komt volledig voor rekening van de ondernemer. In tijden van schommelende energie- en materiaalprijzen is dat gewoon niet haalbaar.”

UNIZO vraagt: 10 noodzakelijke verbeteringen voor een eerlijke markt

UNIZO doet 10 voorstellen om de weg naar kmo-vriendelijke overheidsopdrachten te organiseren. Het huidige systeem is dringend aan vernieuwing toe. Te veel kmo’s botsen vandaag op onnodige drempels, terwijl hun deelname essentieel is voor innovatie, lokale verankering en economische groei.

We pleiten in ons dossier onder meer voor het invoeren van een verklaring op eer bij inschrijving, zodat kmo’s niet langer een hele stapel verplichte documenten moeten aanleveren, maar enkel bij gunning of in een latere fase bewijsstukken hoeven te tonen. Daarnaast vragen we dat biedvergoedingen verplicht worden toegekend wanneer substantiële inspanningen worden gevraagd, zodat ondernemers niet langer gratis werk moeten leveren bij complexe opdrachten.

De drempel voor opdrachten van beperkte waarde moet worden verhoogd van €30.000 naar €50.000, zodat kleine opdrachten sneller en eenvoudiger bij lokale ondernemers terechtkomen. We willen de trend naar grote raamcontracten beperken door aankoopkracht lokaal te houden. De grote raamcontracten moeten verplicht worden opgesplitst in kleinere percelen en tussentijdse instapmogelijkheden moeten voorzien worden, zodat ook kmo’s kunnen deelnemen.

Het is belangrijk dat de aankoopkracht lokaal blijft: ondersteun aankoopdiensten van lokale besturen zodat zij zelf kmo-vriendelijke opdrachten kunnen uitschrijven, in plaats van zich blindelings aan te sluiten bij centrale raamovereenkomsten. Verder vragen we dat prijsherzieningsclausules verplicht worden opgenomen in contracten, zodat ondernemers niet alle risico’s dragen bij stijgende kosten.

We pleiten voor verplichte en sanctioneerbare rapporteringen over de gunning van opdrachten aan kmo’s, zodat transparantie en opvolging gegarandeerd zijn. Tot slot moet de B2B-wetgeving rond onrechtmatige bedingen ook volledig van toepassing zijn op overheidsopdrachten, zodat kmo’s beter beschermd zijn tegen oneerlijke contractvoorwaarden.

Daarnaast willen we komaf maken met nietigheden die kmo’s onnodig uitsluiten, zoals het verplicht stellen van handtekeningclausules bij offertes. Kleine administratieve fouten mogen niet langer leiden tot automatische uitsluiting: regularisaties moeten altijd mogelijk zijn, zodat een offerte niet op een formaliteit wordt geweigerd als de inhoud volledig conform is.

Met deze voorstellen willen we het aanbestedingslandschap openbreken, procedures vereenvoudigen en zorgen voor een gelijk speelveld waar elke ondernemer eerlijke kansen krijgt. Zo kunnen publieke middelen opnieuw maximaal lokale waarde creëren en wordt de markt weer eerlijk, transparant en toegankelijk voor iedereen.

Bart Buysse besluit

“Overheidsopdrachten zijn een krachtige economische hefboom waarover een overheid beschikt. Maar vandaag werkt die hefboom vooral voor steeds dezelfde grote spelers. Maak de markt weer open. Geef kmo’s een eerlijke kans. En laat publieke middelen opnieuw lokale waarde creëren in plaats van ze te laten wegstromen.”

“We roepen alle beleidsniveaus op, lokaal, gewestelijk, federaal en Europees, om het dossier ernstig te nemen en werk te maken van concrete ingrepen. We moeten terug naar een systeem dat weer werkt zoals het bedoeld is: open, transparant en toegankelijk voor elke ondernemer. Zoals in alle andere Europese landen.”

Lees het dossier hier