“We moeten gaan voor slimme verbeteringen, zonder de kosten op te drijven.”
Je betaalt sociale bijdragen, maar voel jij je als zelfstandige ook voldoende beschermd als het tegenzit? Een nieuwe enquête van UNIZO, in samenwerking met Vrouwennet, en onze partner, dienstengroep Liantis, legt de prioriteiten bloot voor de verdere uitbouw van jouw sociaal statuut. Met de antwoorden werken UNIZO en Liantis aan een nieuw beleidsdossier. In de aanloop daarnaartoe, gingen wij alvast praten met Bertel Cousaert, adviseur Sociale Zaken bij UNIZO, en met Karel Van den Eynde, expert bij Liantis. Waar zien zij nog ontbrekende schakels in het huidige statuut? Waar willen ze prioritair op inzetten? En waar liggen volgens hen de grenzen van wat de sociale zekerheid kan opvangen?
Die kwartaalrekening voel je wél
Eerste belangrijke conclusie van het onderzoek: 57 procent van de zelfstandigen vindt dat hun sociale rechten niet in verhouding staan tot de bijdragen. Slechts 10 procent vindt van wel. En dat terwijl er de voorbije jaren toch stevig aan dat statuut is getimmerd. Denk alleen al aan de pensioenen, waar de historische achterstand tegenover werknemers voor een belangrijk deel werd weggewerkt. Zijn zelfstandigen dan zo moeilijk te overtuigen?
“Een zelfstandige krijgt om de drie maanden een rekening van zijn sociaal verzekeringsfonds. Dat is heel zichtbaar en tastbaar”, verklaart Karel Van den Eynde (Liantis) die perceptie. “Een werknemer krijgt zijn nettoloon op zijn rekening. Wat de werkgever daarbovenop aan sociale bijdragen betaalt, ziet hij doorgaans niet.Daarbovenop komt de optelsom van andere kosten: belastingen, eventuele loonkosten, leveranciers… De sociale bijdragen maken deel uit van een stevig kostenplaatje. De bescherming die je ervoor terugkrijgt, voelt minder concreet.”
Tegenover 2017 is de waardering wel verbeterd, blijkt uit het nieuwste onderzoek van UNIZO en Liantis. De uitbouw van het overbruggingsrecht en de vooruitgang bij ziekte, pensioenen en verlofstelsels hebben iets in beweging gezet. Alleen: voor 89 procent van de ondervraagde zelfstandigen is het werk nog niet af. “Reden genoeg om te blijven zoeken naar verbeteringen”, benadrukken Bertel Cousaert en Karel Van den Eynde.
Als jij uitvalt, blijven je facturen overeind
Pensioen (81 procent), vergoeding bij arbeidsongeschiktheid (67 procent) en overbruggingsrecht (35 procent): dat is de prioriteiten-top-drie van de zelfstandigen in het onderzoek. Begeleiding bij mentaal welzijn en een ruimer preventiebeleid halen 19 procent. Een versterking van het mantelzorgverlof scoort 14 procent.
“Geen wonder dat ‘arbeidsongeschiktheid’, na het pensioen, zo’n gevoelige snaar raakt”, verduidelijkt Bertel Cousaert. “Je inkomen valt terug, terwijl de kosten doorlopen en je bedrijf in gevaar kan komen. Een vervanger zoeken, als die al te vinden is, kost bovendien geld. Een ondernemer redeneert: ‘Als ik ziek word, kan ik met die uitkering niemand betalen om het werk in mijn plaats te doen.’ Maar een uitkering is niet bedoeld om alle ondernemingskosten over te nemen en het voortbestaan van elke zaak garanderen. Het is enkel een vangnet waarmee de arbeidsongeschikte zelfstandige tijdelijk in zijn eigen levensonderhoud kan voorzien. Wil dat dan zeggen dat er geen verbetering mogelijk is? “Toch wel”, benadrukt Bertel Cousaert, “zonder daarom het uitkeringsstelsel as such uit te breiden. Een meer flexibele inzetbaarheid van het instrument zou al een groot verschil kunnen maken”, luidt zijn boodschap ten aanzien van de beleidsmakers.
”Dat brengt ons meteen bij de hoogst scorende conclusie uit het onderzoek: 94 procent vindt dat zelfstandigen met beginnende gezondheidsproblemen minder moeten kunnen werken in combinatie met een uitkering. Ongeveer de helft vindt dat daar een behandeling of begeleiding bij hoort. “Voor UNIZO is deeltijdse arbeidsongeschiktheid dan ook een belangrijke piste”, vervolgt Bertel Cousaert zijn betoog in dit verband. “Je moet, wanneer dat medisch verantwoord is, gas kunnen terugnemen met passende bescherming, zodat je gezondheid de nodige aandacht krijgt en je tegelijk de band met je zaak behoudt. De concrete regeling vraagt verder werk, het draagvlak bij ondernemers is alvast groot. De regering moet dan ook dringend werk maken van haar engagement uit het regeerakkoord om een gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid in te voeren."
Ook de hoogte van de uitkeringen verdient aandacht, blijkt uit het onderzoek. De helft van de respondenten wil dat die meer in verhouding staan tot de betaalde bijdragen. Als forfaitaire uitkeringen in de toekomst aan het inkomen zouden worden gekoppeld, wil 71 procent dat dit eerst tijdens het eerste ziektejaar gebeurt. “De vraag blijft natuurlijk hoe je dat financiert zonder de bijdragen op te jagen”, plaatst Karel Van den Eynde daar meteen als kanttekening bij.
“Je moet hier naar het ruimere plaatje kijken”, haakt Bertel Cousaert daar op in. “Bij UNIZO zijn we ervan overtuigd dat ook de sociale bijdragen deel van de oplossing moeten zijn. De normale minimumbijdrage in hoofdberoep is meestal te hoog wanneer de omzet door ziekte onder druk staat terwijl de kosten doorlopen. Een halvering van de minimumbijdrage tijdens een deeltijdse werkhervatting (de periode waarin je uitkeringen en werk combineert), en dat tot één jaar na de volledige werkhervatting, zou een heel welgekomen steun bieden."
Karel Van den Eynde, expert bij Liantis: “Een goede totale bescherming is ook vandaag mogelijk door het wettelijke statuut te combineren met aanvullende verzekeringen. Goed advies is daarbij belangrijk.”
Pensioen blijft bovenaan staan
En het pensioen, de nummer één op de verlanglijst? Zal dat later volstaan? Die bezorgdheid leeft, maar bij de gelijkschakeling met werknemers is al veel terrein gewonnen. “De minimumpensioenen zijn volledig gelijkgeschakeld”, benadrukt Bertel Cousaert. “Ook de berekening van het proportionele pensioen is gelijkgeschakeld voor de loopbaanjaren vanaf 2021. Voor de oudere loopbaanjaren is dat niet het geval.”
De hervorming werkt geleidelijk door, naarmate meer loopbaanjaren onder de nieuwe berekening vallen. Er blijven weliswaar verschillen. Zo bouwen zelfstandige ondernemers geen pensioenrechten op tijdens het overbruggingsrecht (een soort werkloosheidsuitkering voor zelfstandigen). Maar een nieuwe grote inhaaloperatie ligt minder voor de hand. Ook met de toenemende vergrijzing moeten de pensioenen betaalbaar blijven.
“Ook de aanvullende bescherming moet daarom mee op de radar”, vindt Karel Van den Eynde. “Zelfstandigen zouden van bij de start moeten nadenken over de sociale bescherming die zij voor zichzelf willen. Een goede totale bescherming is ook vandaag mogelijk door het wettelijke statuut te combineren met aanvullende verzekeringen. Goed advies is daarbij belangrijk, want die bescherming moet aansluiten bij de individuele noden. Blijkt trouwens dat nog heel wat zelfstandigen niet op de hoogte zijn van hun rechten bij arbeidsongeschiktheid. Op vlak van sensibilisering en informatieverstrekking hebben wij hier een cruciale rol te spelen.”
Een verzekering gewaarborgd inkomen vult de wettelijke ziekte-uitkering aan. Een aanvullend pensioen geeft je later meer financiële armslag. Die aanvullende bescherming moet de overheid ook fiscaal aanmoedigen, vinden UNIZO en Liantis. “Al mogen we daarbij niet voorbijgaan aan de drempels.” In de enquête heeft 38 procent noch een ongevallenverzekering, noch een verzekering gewaarborgd inkomen. Van wie geen dergelijke verzekering neemt, vindt bijna de helft ze te duur. Startende ondernemers geven duidelijk aan dat het niet prioritair is. Ook medische voorwaarden, uitsluitingen en eventuele bijpremies kunnen de toegang bemoeilijken, zeker voor wie al gezondheidsproblemen heeft.
Je moet ook nog kunnen investeren
Karel Van den Eynde herinnert aan iets wat in het debat soms ondergesneeuwd raakt: “Van zijn inkomen moet een zelfstandige kunnen leven en reserves opbouwen, maar ook investeren. Wie dat laatste vergeet, ondergraaft de activiteit die het inkomen moet blijven opleveren. Daarom kan je niet vragen dat een zelfstandige meteen de helft van zijn inkomen afgeeft voor sociale bescherming. Je moet zorgen dat de basis goed zit. Wat is essentieel? Dat zie je ook in de prioriteiten van de enquête: pensioen, ziekteverzekering en bescherming bij economische tegenslag.”
“Een zelfstandige heeft bovendien geen werkgever die bovenop zijn eigen bijdrage nog werkgeversbijdragen betaalt. De sociale bijdragen volstaan met andere woorden niet om het hele statuut te financieren; de overheid past middelen uit belastingen bij. En dat is maar logisch ook”, vindt Bertel Cousaert, “want ondernemers creëren economische activiteit en werkgelegenheid. Ook dát is een bijdrage aan de samenleving, die niet op de kwartaalafrekening van het sociaal verzekeringsfonds staat. Het is het fundament dat de overheid toelaat basisfuncties te financieren, zoals veiligheid, ziekteverzekering en pensioenen.”
Die afweging geldt ook voor verlofstelsels. Vrouwen vragen duidelijk vaker extra mogelijkheden dan mannen. Flexibele regelingen kunnen helpen om ondernemen te combineren met een gezin en zorgtaken. Voor langdurige zorgnoden wil UNIZO daarom verder onderzoeken welke verbeteringen mogelijk zijn. Voor aparte uitkeringen bij zeer korte afwezigheden blijft UNIZO terughoudend: “Veel administratie en kosten voor een beperkt voordeel zijn moeilijk te verantwoorden.”
Bijdragen betalen, rechten opbouwen
Een apart hoofdstuk vormen de zelfstandigen in bijberoep. Hun activiteiten lopen sterk uiteen, van een beperkte bijverdienste tot een aanzienlijke tweede inkomensbron. Voor heel kleine inkomsten zijn vandaag geen bijdragen verschuldigd. Andere bijberoepers betalen wel, zonder daarmee noodzakelijk bijkomende rechten op te bouwen. Karel Van den Eynde geeft het voorbeeld van iemand die een halftijdse baan als werknemer combineert met een substantieel bijberoep: “Dat tweede inkomen levert niet vanzelf extra sociale rechten op, terwijl bij twee werknemersactiviteiten beide inkomens wel meetellen. Dat wringt.”
Tegelijk wijzen hoofdberoepers er op dat zij wel een verplichte minimumbijdrage moeten betalen en vragen ze een evenwichtige behandeling. Voor UNIZO hoeft het ene ondernemerschap daarbij niet tegenover het andere te staan. “Onze basishouding is dat ondernemerschap zeer waardevol is, onder welke vorm dan ook”, stelt Bertel Cousaert. UNIZO pleit voor een beperkte minimumbijdrage voor bijberoepers, met sociale rechten ertegenover en een uitzondering voor heel kleine activiteiten. Denkpiste: ongeveer 100 euro per kwartaal. Welke rechten daarmee kunnen worden gefinancierd, wordt momenteel onderzocht. Van de zelfstandigen in bijberoep steunt 65 procent zo’n minimumbijdrage, in ruil voor sociale rechten. 82% van de zelfstandigen in bijberoep verzet zich expliciet tegen zuivere solidariteitsbijdragen. Uit contacten van de UNIZO Ondernemerslijn met zelfstandige bijberoepers blijkt dat er ook hier een nood is aan een sociale bescherming. Vooral tijdens de coronacrisis was de vraag acuut. “Maar je kan geen sociale rechten toekennen zonder dat daar een sociale bijdrage tegenover staat.”
Aan uitdagingen geen gebrek. De enquête toont waar onze zelfstandigen wakker van liggen. Daar willen UNIZO en Liantis iets aan doen. De komende weken en maanden schrijven ze verder aan hun dossier en toekomstvisie, waarvan de resultaten begin volgend jaar zullen worden voorgesteld tijdens een studiedag.
Bertel Cousaert, adviseur Sociale Zaken bij UNIZO (foto Medialife): “De regering moet dringend werk maken van haar engagement uit het regeerakkoord om een gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid in te voeren."
Eerst nog die klant. Dan die offerte. En tussendoor die facturen. Hulp zoeken voor de stress die je al weken achtervolgt? Dat komt nog wel. Het is een patroon dat Karel Van den Eynde bij Liantis maar al te goed herkent: de werkdruk die je gezondheid bedreigt, houdt je tegelijk tegen om er iets aan te doen.
In de enquête maakt 58 procent zich zorgen over de impact van het werk op de fysieke of mentale gezondheid. Toch kent slechts 30 procent het aanbod voor mentaal welzijn via de sociale verzekeringsfondsen, ingevoerd in 2024. Van wie het kent, deed slechts 3 procent er een beroep op en overwoog 9 procent dat, zonder uiteindelijk de stap te zetten. Bij die laatste groep noemt 55 procent ‘tijdsgebrek’ als drempel en 36 procent ‘uitstelgedrag’, ondanks het besef dat ze er echt nood aan hebben.
“Ook bij ons nemen zelfstandigen contact op die uiteindelijk niet in een traject stappen omdat ze geen tijd hebben”, vertelt Karel Van den Eynde. “Ze wachten vaak te lang om hulp in te roepen, met als risico dat ze uiteindelijk helemaal crashen en voor langere tijd uitvallen. Een gemiste kans, want het team psychologen van onze eigen preventiedienst staat voor hen klaar. Liantis heeft met zijn Balance Plan overigens een aanpak ontwikkeld om ondernemers van bij de start te stimuleren om te waken over een goed evenwicht tussen werk en privé.”
“Een sociaal verzekeringsfonds is niet alleen de instelling die je om de drie maanden een rekening stuurt”, benadrukt Karel Van den Eynde. “Het is ook je partner voor alles wat met je sociale bescherming als zelfstandige te maken heeft.” Het aanbod beter bekend maken blijft dus nodig.
Intussen herhaalt UNIZO haar pleidooi voor een gezondheidsbudget voor preventief advies en ondersteuning. De uitwerking en financiering liggen nog open. De inzet: vroeger ingrijpen kan uitval helpen voorkomen en latere uitgaven beperken. “Waarom zou een zelfstandige met beginnende rugklachten geen beroep kunnen doen op een expert ergonomie?”, vraagt Bertel Cousaert zich luidop af. “We willen dat zelfstandigen gespecialiseerd advies kunnen krijgen op het moment dat ze het nodig hebben, preventief maar ook na ziekte of een ongeval om gemakkelijker draad op te pikken.”
Meer info over het aanbod van Liantis inzake mentaal welzijn